HABERLER

Ahmed Midhat Efendi

 

Ünlü gazeteci, yazar, tarihçi ve Dârü’lfünün müderrisi. Adıge’lerin Hağur ailesindendir. Kafkas-Rus savaşları sırasında ailesinin Şapsığ yöresinden İstanbul’a göç etmesi sonucu İstanbul’da, çok sayıda Çerkes göçmenin oturduğu Tophane semtinde doğdu (1844). Küçük yaşta babasını kay betti. Mısır Çarşısı’nda aktar dükkânında çalıştı.

Öğrenimini Tophane Sıbyan Okulu’nda tamamladı. 17 yaşında iken Niş’de bulunan ağabeyinin yanına giderek bu rada rüşdiyeyi (ortaokul) bitirdi(1863). Tuna vilayetinin merkezi Rusçuk’da Mektupçu Kâtipliği yaptığı sırada cami derslerine devam etti ve Bulgar Çankofdan Fransızca öğrendi. İlk yazılarını “Tuna” gazetesinde yayınladı(1868). Burada ünlü Tuna Valisi Midhat Paşa kendisine Midhat adını verdi ve onu da yanına alarak tayin olduğu Bağdat’a götürdü. Bağdat’ta Vilâyet Basımevi’ni kurarak “Zevra”(Bağdat) gazetesini yayınlamaya başladı. Ahmed Midhat bu rada serbest fikirli bir filozof olan Can Muattardan Farsça, Bağdat Müftüsü Muhammed Zehavî’den Fıkıh dersleri aldı. İlk kitapları olan“Hace-i Evvei’i ve “Kıssadan Hisse”yi bu rada yazdı. Basra Mutasarrıfı olan ağabeyinin ölümü üzerine, ailesine bakmak zorunda kalınca, 1871 yılında İstanbul’a döndü. 1872’de “Ceride-i Askeriye” ve “İbret” ga zetesinde yazılar yazmaya başladı. “Yeni Osmanlılar”dan Nanuk Kemal’le olan dostluğunu “İbret”de ilerletti. Ailenin geçim sıkıntısını giderebilmek gayesiyle bu gazetelerdeki ya zarlığının yanısıra Tahtakale’de oturduğu evde bir basımevi kurdu. Bütün aile fertlerinin de işbirliği ile kendi kitaplarını yayınlamaya başladı. Basımevini kısa sürede büyüterek Beyoğlu’na nakletti. 1872 yılında “Dağarcık” dergisini, daha sonra da “Devir” ve “Bedir”gazetelerini yayınladıysa da bun lar pek uzun ömürlü olmadı. 1873 yılında “Dağarcık” der gisinde yazdığı “Duvardan Bir Ses” yazısı nedeniyle Yeni Os manlılarla (Namık Kemal, Ebuzziya Tevfık) birlikte mahkûm edilerek Rodos adasına sürüldü. Burada da boş durmadı ve “Kırkanbar”dergisini çıkardı (1873). Halk okulu Medrese-i Süleymaniye’yi açtı ve “Hüseyin Fellah”, “Yeryüzünde Bir Melek”, “Eflatun Bey”, “Hasan Mellah” gibi romanlarını kaleme aldı. Üç yıllık bir sürgün yaşamından sonra Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilmesi ile 1876 yılında İstanbul’a döndü. Bu tarihten sonra kendini daha yoğun bir şekilde yazarlık, gazetecilik ve yayıncılığa verdi. Yeni Padişah Sultan II. Abdülhamid’le iyi geçindi ve onun gözüne girdi. 1885’de Karantina Başkâtibi oldu. 1877 yılında devletin resmi gazetesi olan “Takvim-i Vakayı”nin ya zarlığına ve devletin basımevi olan Matbaa-i Amire’nin Müdürlüğüne atandı. “İttihad” dergisini ve 1878 yılında‘Tercüman-ı Hakikat” gazetesini çıkardı. Birçok eserini bu gazetede bölümler halinde yayımladı. 1888 yılında Stok-holm’de toplanan Müsteşrikler (Doğubilimciler) Kongresine Osmanlı Devletini temsilen delege olarak katıldı. 1895 yılında Meclis-i Umûr-u Sıhhiye İkinci Reisi oldu. 1908 yılma kadar gazeteciliği ve yayımcılığı devam etti. 1908 yılında Matbaa-i Amire Müdürlüğü’nden emekliye ayrıldı. Bakanlar Kurulu kararıyla DaruIfünun’da (Üniversite) Fel sefe Tarihi, Dinler Tarihi, Genel Tarih, Vaizler Medresesi’nde Dinler Tarihi, Dârü’lmuallimat’da (Kız Öğretmen Okulu) Tarih ve Pedagoji öğretmeni oldu. 1908 yılında mer kezi İstanbul’da olmak üzere kurulan “Çerkes İttihad ve Teavün Cemiyeti” (Çerkes Birleşme ve Yardımlaşma Derneği) nin kurucuları ve çalışanları arasında yer aldı. 1913 yılında, İstanbul’da parasız olarak öğretmenlik yaptığı Dârü’şşafaka Lisesi’nde gece nöbetçisi iken 69 yaşında kalp krizinden öldü. Mezarı Fatih Camii bahçesinde, girişteki üçüncü mezardır.

Hağur Ahmet Midhat Efendi, “Türkiye halkına ilk okuma zevkini veren yazar”, “Hace-i Evvel” (İlk Öğretmen) ve “kırk beygir gücünde bir yazı makinası” olarak anılmaktadır. Bir kısmı çeviri olmak üzere 208 tane basılmış eseri vardır. Kafkas tarihini incelemek ve belgeler toplamak için de çalışmış ve bu gayeyle bir kurul oluşturmuştur. Bu konuda “Kafkas” adlı bir romanı (tiyatro olarak da oynandı), “Çerkes Özdenleri” adlı ve oynandığında İstanbul’da olaylar yaratmış bir tiyatro eseri, “Kırkanbar” (1873-1876) dergisinde ve çeşitli eserlerinde birçok yazıları bulunmaktadır. Başlıca eserlerinin bir listesi aşağıdadır:

I. Hikâye ve Romanlar:

Kıssadan Hisse( 1870),
Letaif-i Rivayat (25 Kitap, 1870–1873),
Durûb-i Emsâl-i Osmanıyye Hikemiyyâtının Ahkâmını Tasvir (1874–75),
Hasan Mellah Yahut sır İçinde Esrar (1874),
Dünyaya İkinci Geliş Yahut İstanbul’da Neler Olmuş (1874)
“Hüseyin Fellah (1875),
Yeryüzünde Bir Melek (1875),
Karı-Koca Masalı (1875),
Fe-latun Bey ile Rakım Efendi (1875),
Paris’te Bir Türk (1876),
Süleyman Musulî (1877),
Çengi (1877),
Kafkas (1877),
Beliyât-ı Mudhike (1881),
Karnaval (1881),
Henüz Onyedi Yaşında (1881),
Acaib-i Alem (1882),
Vah (1882),
Dürdane Hanım (1882),
Voltaire Yirmi Yaşında (1884),
Esrâr-ı Cinayet (1884),
Cellat (1884),
Hayret (1885),
Arnavutlar-Solyotlar (1888),
Demir Bey Yahut İnkişaf-ı Esrar (1888),
Fenni Bir Roman (1888),
Haydut Mnntari (1888),
Gürcü Kızı-Yahut İntikam 
(1889),
Rikalda (1890),
Müşahedât (1891),
Papazdaki Kurar (1891),
Hayal ve Hakikat (Fatma Aliye Hanımla birlikte, 1892),
Ahmed Metin ve Şirzad (1892),
Taaffüf (1895),
Gönüllü 
(1896),
Altın Aşıklar (1898),
Mesail-ı Muğlaka (1898),
Eski Mektuplar 
(1898),
Jön Türk (1910).

II. Oyunlar:

Eyvah (1872),
Açıkbaş (1874),
Ahz-ı Sar (1874),
Hükm-i Dil ( 1884),
Fürs-i Kadimde Bir Facia (1884),
Çengi (1884),
Çerkes Özdenleri (1884).

III. Fikrî Eserleri:

Üss-i înkilab ve Zübdetü’l Hakayık (Abdülaziz Devrinin Siyasi Tenkidi, 3 Cilt, 1877-78),
Medhal-i Tarih ve Coğrafya  (1880), Müdafaa  (Hıristiyanlığa Karşı İslam’ın Müdafaası, 3 Cilt, 1883-85),
Niza-ı îlm ü Din (İlim ve Din Anlaşmazlığı,   4 Cilt,    1895-1900),
Schopenhauer’in Hikrnet-i Cedidesi     (Avrupa Felsefesinin Eleştirisi,  1887),
Voltaire (1887),
Beşir Fuad (1887),
Avrupa’da Bir Cevelan   (İsveç Gezisi,   1890),
Menfa   (Oto biyografi,   1876),
Devr-i Sultan Abdülaziz (1901),
Hilâl- i Ahmer Tarihi, İslâm ve Ulûm (W. Drapez’in Nizam-ı İlm ü Din çevirisini red),
Ben Neyim (Materyalizmin tenkidi),
Mufassal Osmanlı Tarihi   (3 Cilt 1887),
Mufansal-Tarih-i Umumi   (Çeviri,   Darülfünun Ders kitabı,   3 Cilt 1880),
Kâinat (L’univers’den çeviri, 14 Cilt, 1871-82),
Hâce-i Evvel (Sanat Okulu Ders Kitabı, 1868-70),
Türkî Durub-ı Emsal (Atasözleri, 1871)…

 

Dr. Kamil Yazgıç: Ahmed Midhat Efendi, Hayatı ve Hatıraları. İstanbul 1940. (Yazar Ahmed Midhat’ın oğludur).

Mustafa Baydar: Ahmed Mıdhat Efendi, Hayatı Sanatı Eseri. İstanbul 1954.

Şeyin Time: Ahmet Midhat llagur. Yeni Kafkas, Sayı: 2, İstanbul 1957.

Memduh Ceylan: Ahmet Midhat Efendi (Hağurt. Nartların Sesi, Sayı: 17, KKKD Gençlik Kolu Yayını, Ankara 1976.

 

Kaynak: Sefer E. Berzeg’in “Kafkas Diasporası’nda Edebiyatçılar ve Yazarlar Sözlüğü” kitabından alınmıştır. S. 11-14

Yoruma kapalı.

Scroll To Top